Information & Resources

Find information and resources to help manage your pain.

Get Help & Support

Find the tools you need to
help you manage your pain.

Get Involved

Help make a real difference to people
in the UK living with chronic pain.

About Us

Find out about Pain Concern and how
we can help you.

Trawsgript – Airing Pain (Sôn am Boen) Rhaglen 48: Nyrsio tu hwnt i gyffuriau

Sut gall nyr­sus ddefny­d­dio ther­a­pi ymla­cio, tyli­no, aci­w­bi­go ac empathi i helpu pobl  reoli eu poen

Cefnog­wyd y prosiect dar­lle­du a chy­fiei­thu hwn gan Ymd­diriedolaeth Oakdale.

To lis­ten to this pro­gramme, please click here.

‘Dych­myg­wch sut mae’n teim­lo os ydych chi mewn poen a phobl ddim yn eich helpu.’ Yn union fel gwei­th­wyr proffe­siynol eraill yn y byd iechyd, gall nyr­sus ei chael yn anodd ar bry­di­au i ddeall agwedd pobl sy’n byw gyda phoen. Ar ddi­wrn­od hyf­ford­di i fyfyr­wyr nyr­sio ar boen cronig, roedd Gareth Par­sons wedi pwysleisio pwysi­gr­wydd credu’r claf ac fe ddy­we­dodd rhai gwiri­oned­dau anghyf­ford­dus yn seiliedig ar ei ymch­wil i’r rhy­wys­tredi­gaethau mae pobl mewn poen yn aml yn eu profi gyda gwei­th­wyr iechyd proffe­siynol: ‘chi yw’r broblem!’

Yn dilyn yr hyf­ford­di­ant hwn, gob­ei­thir y bydd y grŵp hwn o nyr­sus yn rhan o’r ateb i’r brob­lem. Y cam cyntaf yw deall bod poen cronig yn gyflwr ynddo’i hunan – yn y ffordd hon bydd y nyr­sus yn ymwybodol o’r brob­lem o drin poen cronig yn union fel petai’n boen aci­wt (er enghraifft, defny­d­dio opi­oidau yn ormod­ol) ac yn gal­lu helpu i dde­lio â phry­der ac ofn. 

Pan fydd gand­dynt well syni­ad am natur poen cronig, bydd nyr­sus yn llai teby­gol o ‘daflu cyf­fu­ri­au’ at y brob­lem, med­dai Owe­na Simp­son. Mae hi’n tywys y myfyr­wyr nyr­sio trwy sesi­wn ther­a­pi ymla­cio, tra bo Maria Par­ry yn addys­gu tech­ne­gau tyli­no craidd i’r myfyr­wyr ac yn dwyn i gof ei phrofi­adau ei hun o sut y llwyd­dodd claf roedd hi’n gwei­thio ag ef ores­g­yn methu cys­gu yn dilyn ther­a­pi tyli­no. Bydd Gareth Par­sons yn gorf­fen y sesi­wn gyda gwers ar aci­w­bi­go gan esbo­nio pam fod y drini­aeth hon yn gal­lu bod yn fwy effei­thi­ol i rai cleifion yn hytra­ch nag i eraill.

Paul Evans: Helo a chroe­so eto i Air­ing Pain (Sôn am Boen), y rha­glen sy’n dod atoch dan nawdd Pain Con­cern; elusen yn y DU sy’n gwei­thio i helpu, cefno­gi a rhoi gwybo­daeth i bobl sy’n byw gyda phoen, ynghyd â gwei­th­wyr iechyd proffe­siynol. Ari­an­wyd y cyn­hyrchi­ad hwn gan grant ‘Gwo­brau i Bawb’ (‘Awards For All’) o Gronfa’r Loteri Fawr yng Nghymru.

Owe­na Simp­son: Fel nyr­sus sy’n nyr­sio oedo­lion rydym yn awyd­dus iawn, neu’n tued­du yn gyntaf, i fynd ar ôl med­dy­gini­aeth yn hytra­ch na chwilio am ffyrdd amgen i reoli pobl sydd mewn poen a helpu pobl i ddod i wybod bod ffyrdd eraill o dde­lio â phoen cronig yn hytra­ch na mynd yn syth am fed­dy­gini­aeth a’r holl sgîl effei­thi­au sydd ynghlwm â hynny.

Evans: Yn y cyn­hyrchi­ad hwn o Air­ing Pain (Sôn am Boen) rwyf wedi dod i Brifys­gol De Cym­ru i weld sut mae grŵp o fyfyr­wyr nyr­sio yn cael mewn­wele­di­ad i sut y gal­lant helpu pobl gyda phoen cronig yn eu gyr­faoedd yn y dyfodol. Ac mae hwn yn amser da i ymuno â nhw oher­wydd dyma’r ddar­lith olaf un yn eu cwrs gradd tair blynedd mewn nyr­sio oedo­lion. Y dar­lithy­dd yw Gareth Par­sons, sydd, pan oedd yn nyrs glin­igol arbe­nigol mewn rhe­oli poen, wedi dat­blygu clin­i­gau poen cronig wedi eu har­wain gan nyr­sus, ar aci­w­bi­go, ysgo­gi ner­fau trawsgroenol (tran­scu­ta­neous nerve stim­u­la­tion (TNS)) a ther­a­pi ymlacio.

Gareth Par­sons: Bydd hed­diw ychy­dig yn wahanol: rydym am ddat­gelu rhai o’r ymyrraethau y gall pobl â phoen cronig ddod ar eu traws a nyr­sus fydd yn rhoi’r ymyrraethau hyn i gyd. Fel­ly dyma dyli­no, fydd yn cael ei ard­dan­gos gan Maria Parry.

Maria Par­ry: Roedd gen­nym glaf oedd wedi tor­ri ei gefn a byddai’n dod yn ôl ac ymlaen am ofal seib­iant bob 6 wyth­nos ac roedd gand­do law­er o boen o’r gwingiadau yn ei goe­sau ac o gramp. Doedd e byth yn cael noson dda o gwsg, roedd yn symud yn barhaol ac roedd ei boen yn golygu nad oedd byth yn gal­lu bod yn gyfforddus.

Par­sons: Bydd Owe­na yn gwenud y sesiy­nau ymlacio.

Simp­son: Dyma amser aseini­adau ac mae un wedi ei gyflwyno’n bar­od a nawr mae’r traetho­d­au hir ar y gor­wel! Fel­ly ydych chi i gyd yn teim­lo dan straen? Neu efal­lai bod rhai ohonoch yn teimlo’n iawn. Ond mae arwyd­dion syl­faenol – crïo, cur pen ac anwydau o hyd neu’n teimlo’n ner­fus yn gyffredinol.

Par­sons: Os edrych­wch chi ar y siart yma, fe wel­wch o amgylch ochr y pen bod llaw­er o bwyn­ti­au aci­w­bi­go. Mae nerfau’r crani­wm â llaw­er o gyflen­wadau bach i’r croen a’r cyhyrau o amgylch yr ardal hon – yn hawdd iawn i ysgo­gi pwysedd. Fel­ly byd­dai rhw­bio ochr eich pen yma – mae’n siwr eich bod yn gwneud hyn yn bar­od? Mae hyn i wneud i chi fed­dwl am ffyrdd eraill y gall­wch helpu pobl mewn poen ac mae hefyd er mwyn gwneud i chi fed­dwl mewn ffordd wahanol i’r ffordd rydych chi’n med­dwl am boen ar hyn o bryd. Fel­ly gyda hyn­ny mewn gol­wg, mae gen i gwesti­wn i chi. Ydych chi’n teim­lo bod unrhyw waha­ni­aeth rhwng poen aci­wt, cronig a lliniarol? Beth ydych chi’n deim­lo yw’r gwa­ha­ni­aeth rhyn­gd­dyn nhw? Hyd amser? Math o boen? Iawn, fel­ly gwa­ha­ni­aethau mewn dwys­ter neu fyny­chder – chi’n gwybod, p’un ai ydy o yno bob amser. Dwys­ter? Fel­ly rydych wedi deall rhai o’r pethau rydw i’n sôn amdanynt ac hefyd efal­lai wedi sôn am rai o’r mythau rydym am eu harchwilio.

Os edrych­wch chi ar ddiffiniadau’r gwa­hanol fathau o boen yn y llyfrau gosod, dyma beth mae nhw’n ddweud: poen aci­wt – poen diwed­dar, gall fod yn rhy­w­beth sy’n dig­wydd am eil­i­ad fel pan fyd­dwch yn brifo’ch hun efo nod­wydd neu’n cael pigiad. Neu gall barhau am ychy­dig o funudau neu rai ori­au.  Byddai’r rhan fwyaf o bobl yn dweud bod poen aci­wt yn rhy­w­beth sy’n para llai na 3 mis. Rydym yn aml yn med­dwl bod achos pen­odol i boen aci­wt – mae’n dig­wydd ar unwaith. Mae’r ddan­odd wedi ei achosi gan ofal dein­ty­d­dol neu rydych wedi cael anaf neu gall fod gen­nych gle­fyd cudd sy’n achosi’r boen. Ac mae’n bosi­bl amcangyfrif pa mor hir fydd yn para; gall­wn fed­dwl bod diwedd i’r boen. Ac rydych yn aml yn gweld pethau o’r enw tafl-lwybr poen, fel y gel­lir mapio’r hyn fyd­dai poen aci­wt cla­surol i rywun sydd wedi cael trini­aeth her­nia neu rywun sy’n esgor babi. Mae pobl wedi mapio hyn  — beth yw nod­wed­dion y boen, pa mor hir fydd yn para a gall­wch weld y gwa­ha­ni­aethau rhyn­gd­dyn nhw.

Os ystyri­wch chi boen lliniarol, yna mae ei hyd yn amry­wio. Mae’n rhaid i ni bei­dio â med­dwl am ofal lliniarol fel gofal yn y cyfn­odau terfynol. Os siarad­wch chi gyda Maria am ofal lliniarol, byd­dai hi’n dweud ei fod yn ymwneud â newid o drini­aeth gwei­thredol i ymestyn bywyd i drini­aeth sy’n canolb­wyni­to ar ansawdd bywyd. Mae’n dibyn­nu ar natur y cle­fyd, oher­wydd mae’r rhan fwyaf o bobl yn med­dwl am ofal lliniarol yng nghyd-destun canser ond gall hefyd fod yn berth­na­sol i gle­fy­dau cronig eraill. Ac fel arfer, ond nid bob tro, mae’n gwaethygu wrth iddo fynd ymlaen. Ond mae perthy­nas achosol oher­wydd y cle­fyd neu oher­wydd y triniaethau.

Os ystyri­wn ni boen cronig, rydych i gyd wedi deall bod poen cronig yn rhy­w­beth sy’n para am amser hir ac mae’r syni­ad o boen cronig wedi ei ddis­gri­fio mewn sawl ffordd. Byddai’r rhan fwyaf o ddiffiniadau’n cytuno ei fod yn rhy­w­beth sydd wedi para am fwy na 6 mis. Byd­dai rhai’n dweud mwy na 3 mis, a byd­dai eraill yn edrych ar fei­ni prawf eraill. Goly­ga hyn bod y boen wedi para yn hwy na phros­esau gwell­hâd arfer­ol a gall olygu bod achos sydd heb ei adna­bod i’r boen, ac mae parhad poen cronig heb gyfyn­giad a does dim sicr­wydd prwyd ddaw i ben. Pur anaml y gel­lir gwella poen cronig. Rydw i wedi edrych ar ôl pobl gafodd eu geni mewn poen ac wedi byw am 80 mlynedd mewn poen, yn ogys­tal â phobl sydd wedi cael poen oher­wydd rhy­w­beth sydd wedi dig­wydd iddyn nhw yn eu bywydau. All­wch chi ddy­ch­mygu sut fyd­dai bod mewn poen am 80 mlynedd?

Fel­ly rydw i am i chi fed­dwl yn ôl i llynedd pan soni­wyd am ddau gat­e­gori eang o boen. Y cyntaf ydy poen nocid­der­byn­gar (noci­cep­tive). Mae hyn pan fo’ch sys­tem ner­fol yn iach ac yn gyfan. Yr ail yw poen niwropathig (neu­ro­path­ic). Mae’r sys­tem ner­fol yn ymwneud â’r poen hwn mewn rhyw ffordd wrth gyn­hyrchu poen neu waethygu poen sydd yno’n bar­od. Fel­ly mae rhy­w­beth wedi dig­wydd i’r sys­tem ner­fol. Nawr mae’r rhain yn bethau digon eglur i edrych arnyn nhw pan rydych chi’n edrych ar boen aci­wt. Ond pan fyd­dwch chi’n edrych ar boen cronig mae’r sys­tem ner­fol yn newid, mae newidi­adau ffi­si­ole­gol yn dig­wydd yn y sys­tem ner­fol sydd yn gal­lu newid poen arfer­ol, nocid­der­byn­gar i gael rhai o nod­wed­dion niwropathig oher­wydd bod y sys­tem ner­fol yn blastig, mae’n newid ac altro.

Fel­ly oher­wydd y cymh­leth­dod hyn, bu dat­ga­ni­ad bod y poen cronig hwn yn brob­lem iechyd pwysig ynd­do ei hun. Dyma Ddat­ga­ni­ad Pen­od Cymdei­thas Ryn­g­wladol Astu­di­aeth Poen Ffed­erasi­wn Ewrop (Inter­na­tion­al Asso­ci­a­tion for Study of Pain Chap­ter Dec­la­ra­tion) – bod poen yn brob­lem ynd­do ei hun. Cefnog­wyd hyn gan Senedd Ewrop a chafwyd dadl ar y pwnc yn San Stef­fan hefyd. Fel­ly os wnawn ni fed­dwl pam fod poen cronig yn brob­lem ynd­do ei hun – mae oher­wydd nad yw achos y boen yn aml­wg. Os geisi­wch chi gysyll­tu poen cronig â chle­fyd a does dim arwydd o gle­fyd – beth ydych chi’n ddweud wrth y per­son â phoen cronig? Nid yw eich poen yn bodoli? Ac un o’r prob­le­mau sydd gen­nym gyda phoen ydy ein bod yn edrych ar boen trwy lens mod­el bio-seic­o­gymdei­tha­sol. Fodd byn­nag, mewn gwiri­onedd rydym yn esgus ei gefnogi.

Y gwiri­onedd yw fod pobl mewn poen cronig yn canolb­wyn­tio llaw­er ar y fio­leg, mae rhai’n canolb­wyn­tio ar y seico­leg ac ychy­dig iawn yn rhoi ffocws i gymdei­thaseg. Dylem fed­dwl ynghylch beth sydd wedi achosi’r boen cronig neu beth yw’r eti­o­leg. Yn fwy pwysig, hof­fwn wybod hanes y claf am y boen cronig – beth yw eu stori nhw. Dylem wran­do ar yr hyn maen nhw’n ei ddweud a chredu’r hyn maen nhw’n ei ddweud ac adda­su ein med­dyli­au i fod yn unol â’r hyn maen nhw’n ei fed­dwl am eu poen. A’r hyn ddylem ni anelu ei wneud yw lleihau’r risg o ddat­blygu poen cronig oher­wydd unwaith mae rhy­wun yn diod­def poen cronig mae’n llaw­er mwy anodd ei reoli na phe bae wedi bod yn bosi­bl rhwys­tro rhy­wun rhag bod dan ormes poen cronig yn y lle cyntaf. Fel­ly mae angen asesu pri­odol cyn­nar arnom.

Mae’n rhaid i ni gredu’r claf – cofi­wch bod yr achos o bwys ond dim hwn yw’r unig ffac­tor. Nid y ffac­tor mwyaf pwysig ydy e chwaith. Yn fwy pwysig, mae’n rhaid i ni gyfathrebu’n eglur – mae’n rhaid i ni esbo­nio pethau’n rhesymegol ac mewn dull y bydd pobl yn gal­lu deall yn lle taflu ‘jar­gon’ atyn nhw. Mae’n rhaid i ni eglurhau cam­sy­ni­adau sydd gan bobl oher­wydd mae hynny’n ffordd i dde­lio ag ymd­dy­giadau poen niwei­d­i­ol. Mae’n rhaid i ni dde­lio ag ofnau a phry­deron. Dylem ddefny­d­dio dull holistig, cytb­wys sydd ddim yn canolb­wyn­tio popeth ar fio­leg. A dylem anelu at gael dul­li­au lliniaru poen da yn gyn­harach ac nid yw hyn­ny o rei­dr­wydd yn cyn­nwys cyf­fu­ri­au. Gall cyf­fu­ri­au i bobl mewn poen cronig ddod yn rhan o’r brob­lem yn lle’r ateb.

Gob­ei­thio ‘mod i wedi cyflwyno rhy­w­beth i chi gnoi cil arno ac wedi herio, ychy­dig, y ffordd rydych chi’n med­dwl am boen cronig. A gob­ei­thio y gwnewch chi fwynhau’r profi­ad o ymla­cio, o gael tylino’ch dwylo a finne’n cael y cyfle i dalu’n ôl trwy roi nod­wyd­dau aci­w­bi­go ynoch chi. Mi wn y bydda’i’n mwyn­hau hyn­ny! Unrhyw gwestiynau?

Par­ry: Maria Par­ry ydw i, uwch ddar­lithy­dd mewn gofal lliniarol. Rydw i’n ther­a­py­dd tyli­no ac hed­diw rydyn ni’n addys­gu myfyr­wyr y drydedd flwyd­dyn am ffyrdd amgen i dde­lio â rhe­o­laeth poen. Fel­ly, eu cael i fed­dwl am ddefny­d­dio ther­a­pïau eraill mewn perthy­nas â rhe­o­laeth poen cronig trwy brofi rhai o’r ther­a­pïau hyn­ny eu hunain.

[I’r myfyr­wyr] Iawn, ocê – pawb yn iawn? Pan rydyn ni’n med­dwl am boen, rydyn ni’n med­dwl am y bocs table­di. Ro’n i’n lwcus rhai blyny­d­doedd yn ôl fel nyrs staff i gael y cyfle i hyf­ford­di fel ther­a­py­dd tyli­no ac i wei­thio o fewn yr Ymd­diriedolaeth. Cafodd 6 ohonom yr hyf­ford­di­ant a dechreuais i weld bod defny­d­dio tyli­no syml ar y cleifion yn cael elw anhygoel.

Fel­ly rydyn ni’n mynd i edrych ar dyli­no dwylo syl­faenol. Rydw i’n bwriadu defny­d­dio tech­ne­gau tyli­no a’u rhoi mewn tyli­no dwylo syml iawn a gall­wch, yn elfen­nol, ddefny­d­dio rhai o’r pethau rydych chi’n eu dys­gu hed­diw gydag unrhyw glaf heb ei alw’n dyli­no – gall­wch roi hufen ar law neu droed rhy­wun (mae hwn yr un mor effei­thi­ol ar y traed a bydda’i’n siarad am hyn­ny hefyd). Fel­ly gall­wch ddefny­d­dio rhai o’r tech­ne­gau hyn petaech yn adna­bod rhy­wun â phoen cronig – gal­lech eu cyfeirio ymlaen at rywun arall neu gal­lech fed­dwl, “Wel, mae gen i 5 munud i eistedd yma a defny­d­dio hufen a falle bydd hynny’n helpu.”

Sôn am ymla­cio ydyn ni yma – dydyn ni ddim yn trin unrhy­wun ac os edrych­wch chi ar y gwrthar­wyd­dion i dyli­no maen nhw mor hir â’ch braich. Fel­ly fyd­dech chi ddim yn tyli­no neb ac mae’n siwr bod llaw­er o bobl â phrob­le­mau poen cronig â rhai o’r gwrthar­wyd­dion hyn. Efal­lai bod arthri­tis arnyn nhw, neu groen gwael, cre­i­thi­au efal­lai, neu eny­ni­ad (inflam­ma­tion). Fel­ly mae’n rhaid rhoi popeth mewn per­spec­tif. Mae’n rhaid edrych ar y bud­dion yn erbyn y risg. Ond rydyn ni’n edrych ar ryw­beth sy’n ymla­ciol iawn; dydw i ddim yn bwriadu trin unrhy­wun gyda hyn.

Fel­ly, yn syl­faenol, dewch mor agos ag y gall­wch – dyna’r rheswm am y dil­lad cyf­ford­dus. Dim sger­ti­au byr ar gyfer hed­diw! Rydw i’n defny­d­dio olew had grawn­win syl­faenol – mae o’n un o’r clud­wyr gorau ar gyfer tyli­no. Ambell waith pan fyd­dwch yn mynd i weld ther­a­py­dd tyli­no bydd llaw­er oho­nynt yn defny­d­dio mousse neu olew almwn sy’n hyfryd iawn ac yn ddrud iawn. Yn aml­wg, dylech fed­dwl am alergedd. Mae’n rhaid i chi fed­dwl am y math o olew rydych chi’n ei ddefny­d­dio. Rydyn ni eisoes wedi amlygu rhai o’r ystyr­i­aethau mewn ymar­fer clin­igol. Os ydych chi’n mynd i ddefny­d­dio olew i wneud hyn a’i ddefny­d­dio fel ther­a­py­dd yna mae’n rhaid i chi ystyried cael cani­atâd ac ati.

Iawn, ocê – chwili­wch am bart­ner yr un. Fel­ly beth rydw i isio i chi ei wneud yw rholio’ch llewys i fyny, cael cadair gyfer­byn, nôl eich clus­tog a’ch lliain.

Evans: Fel­ly Becky, dyma’ch dar­lith olaf yn eich nyr­sio tair blynedd. A dyma’r tro cyntaf i chi ddod ar draws poen cronig?

Becky: Llaw­er o fly­ny­d­doedd yn ôl bues i’n gwei­thio fel ysgrifeny­d­des med­dy­gol i arbe­nig­wr poen ac hefyd gwei­thi­ais gyda ffi­sio­ther­a­py­dd, fel­ly mae hyn oher­wydd mod i wedi gwei­thio gyda ffi­sio­ther­a­pi ar yr un pryd.  Falle dyma sut mae’r math yma o beth…  dwi’n gweld y bud­dion oher­wydd mod i wedi gweld y bud­dion fy hun yn y gorf­fen­nol.  Dwi’n hof­fi cael tylini­ad Thai o bryd i’w gily­dd fel­ly dwi’n gweld y budd yn hwn­nw fy hun.

Evans: Ifan, rwyt ti’n cael tylini­ad gan Becky. Gest ti dy syn­nu gan unrhy­w­beth yn y ddar­lith bore ‘ma am y gwa­ha­ni­aeth rhwng poen cronig a phoen aciwt?

Ifan: I ddweud y gwir rydw i wedi bod ar leo­li­ad yn Arberth, sy’n amgylchedd gofal lliniarol fel­ly mae’n rhy­w­beth rydw i wedi arfer ag e.

 Evans: Dwi’n tor­ri ar draws y bros­es tyli­no – sut mae’n mynd?

Ifan: Mae’n hyfryd. Wir yn neis.

Par­sons: Dyma rywun gyda syn­drom poen rhan­barthol cymh­leth math 1. Cymer­wyd y llun yma ym Mehefin ac roedd hi’n ddi­wrn­od poeth iawn o Fehefin. Dyma sut gerd­dodd e i mewn i’r clin­ig poen. Beth ydych chi’n weld? Wnaethon ni ddim gofyn iddo gym­ryd ei grys i ffwrdd gyda llaw. Daeth i mewn heb grys. Pe baech chi’n gweld yr unigolyn yma’n cerdded lawr y stryd, oher­wydd dyma’r ffordd mae e’n cerdded lawr y stryd – byd­dech chi’n med­dwl ei fod yn glaf iechyd med­dwl wrth edrych arno? Ie? Fe ddy­we­dodd wrtha i, ‘Gareth, mae pobl yn med­dwl ‘mod i’n wall­go. Ond dyma’r unig ffordd y gal­la i reoli fy mhoen heb ddefny­d­dio cyffuriau.’

Felly’r hyn rydyn ni’n ei weld ydy cyfres o wahanol fathau o ymd­dy­giadau poen. Dyma lle cafodd ei anaf gwrei­d­di­ol – ei ard­dwrn. Syrthiodd a thor­ri ei ard­dwrn. Gwellodd yn fuan; roedd y llawfed­dy­gon ortho­pe­dig yn hapus iawn gydag e a’i anfon i ffwrdd. O fewn wyth­nos iddo gael yr anaf roedd yn cwyno am boen llosg trwy gydol yr amser ond rod­den nhw’n dweud y byddai’n set­lo. Pum mlynedd yn ddi­wed­darach daeth atom ni i’r clin­ig poen yn y stâd hon. Mae lle­o­li­ad y poen gwrei­d­di­ol wedi ymle­du. Mewn gwiri­onedd, mae ei fraich gyfan mewn poen ac mae’n ymwybodol o boen yn y rhan fwyaf o’i dor­so. Y rheswm pam nad oedd e’n gwis­go crys oedd bod y teim­lad o ddil­lad ar ei groen yn achosi poen. Mae e yn diod­def o ymdeim­lad sydd wedi newid. Mae e hefyd yn diod­def o ryw­beth o’r enw allo­dy­nia oer, fel­ly mae oer­fel yn achosi poen. Ar ei law, o amgylch lle­o­li­ad yr anaf gwrei­d­di­ol. Byd­dai awel yn mynd dros­to mewn ystafell yn achosi poen.

Y cyflwr arall sydd arno yw allo­dy­nia mecanyd­dol. Pan ddaeth i mewn cymerodd ei sling i ffwrdd oher­wydd roedd bob amser yn cadw ei fraich mewn sling. Mae hyn wedi achosi prob­lem gyda’i ysg­wydd; mae ganddo’r hyn rydyn ni’n ei alw, yn nher­mau lleyg­wr, ysg­wydd wedi rhewi, oher­wydd ei fod yn gwis­go sling o hyd. Oher­wydd bob tro mae e’n symud ei ard­dwrn mae’n achosi poen a dyna pam mae e’n gorf­fwys ei ard­dwrn ar ei goes.

Hefyd mae gand­do wrth-ysgogiad eithafol – mae e’n cym­ryd sigarét ac yn llosgi’r croen ar dop ei fraich oher­wydd bod gwneud hyn yn lleddfu’r boen. Anfon­wyd ef i weld sei­ci­a­try­dd gan y llawfed­dy­gon ortho­pe­dig fel rhy­wun sy’n niweidio’i hun. Daeth atom ni ar ôl cael ei drin gan y sei­ci­a­try­dd fel rhy­wun sydd am ladd ei hun. Doedd e eri­oed wedi med­dwl am ladd ei hun ond ddaru nhw roi cyf­fu­ri­au gwrth-iselder iddo oher­wydd ei fod wedi cael ei anfon atyn nhw oher­wydd ei fod yn niweidio’i hun.

Hefyd roedd e’n gwis­go Tubi­Grip ond dydy hyn yn gwneud dim ond dweud wrth bobl eraill bod gand­do brob­lem gyda’i fraich. Fel­ly os ydych chi’n cerdded o amgylch gyda sling a Tubi­Grip ar eich penelin mae pobl yn dan­gos cydymdeim­lad – maen nhw’n ofalus o’ch cwm­pas, dydyn nhw ddim yn taro i mewn i chi.  Does gand­do ddim anaf ar ei fraich; mae ei anaf yn ei ard­dwrn.  Ond mae’r Tubi­grip yn fwy aml­wg – fel­ly mae’n ymd­dy­giad sy’n ard­dan­gos poen.

Rydych chi newydd ddweud eich bod yn med­dwl ei fod yn edrych fel rhy­wun o’i go. Fel­ly beth mae e’n fed­dwl ohonoch chi? Mae hyn o fy ymch­wil i ac mae’n edrych ar sut mae cleifion yn amgyf­fred gwei­th­wyr proffe­siynol iechyd, ac yn syl­faenol, i’r cleifion, chi ydy’r brob­lem. Mae aelodau’r cyhoedd yn brob­lem hefyd ond chi ydy’r brob­lem go iawn, oher­wydd atoch chi maen nhw’n troi am gymorth a dydych chi ddim yn eu helpu. Rydych chi’n gwneud eu sefyllfa’n waeth. Ac rydych chi’n gwneud hyn trwy bei­dio â’u cre­du. Neu does gen­nych chi ddim did­dordeb ynd­dyn nhw. Neu rydych chi’n eu trin fel eit­em i’w bros­esu. ‘Dewch i mewn, dewch i’n gweld, gwnewch hyn, cewch y drini­aeth hon, ewch i ffwrdd.’ Ac maen nhw’n teimlo’u bod ond yn cael help os ydyn nhw’n myn­nu sylw. Ond pan maen nhw’n myn­nu sylw maen nhw’n cael eu labelu fel pobl ddig ac ymosodol ac mae hynny’n cael ei roi yn eu nodi­adau. Ac yna’r tro nesaf maen nhw’n dod i mewn mae’n rhaid gwneud yn siwr bod apwyn­ti­ad yn cael ei wneud gyda rhy­wun arall yno i ddiogelu’r meddyg.

Ac mae eu poen cronig yn cael ei drin fel poen aci­wt oher­wydd y prif ffordd o drin hyn­ny yw taflu cyf­fu­ri­au ato. Ac rydych chi’n taflu cyf­fu­ri­au ato sy’n gwei­thio ar sys­tem ner­fol iach. Ac os nad ydych chi’n fy nghre­du, mae hyn o fy ymch­wil i: dyma’r pre­scrip­si­wns am boen cronig gan fed­dyg teu­lu Cym­reig nod­wed­di­adol. Nifer y cleifion yn y fed­dyg­fa ydy tua 12,000, sy’n arfer­ol i fed­dyg teu­lu yn yr ardal hon. Yn fy ymch­wil wnes i geisio recri­w­tio pobl oedd â phoen cronig ond doedd y med­dyg teu­lu ddim yn cadw poen cronig fel label yn ei sys­tem gyfrifiadurol er mwyn eu hadna­bod, fel­ly roedd yn rhaid i mi ddod o hyd i ffyrdd amgen o wneud hyn. Med­dyli­ais, ‘Faint o bobl yn y fed­dyg­fa hon sydd wedi cael pre­scrip­si­wn am boen­lad­dwyr am o leiaf 6 mis?’ Dyna un ffordd o ddar­gan­fod os oes gen­nych boen cronig. Os ydy poen cronig yn para mwy na 6 mis, gadewch i ni edrych ar nifer y poen­lad­dwyr. Roedd pymtheg y cant yn y fed­dyg­fa hon yn cym­ryd opi­oidau wed­dol gryf neu gryf iawn.

Nawr, edrych­wch ar y rhai sydd yn cym­ryd y cyf­fu­ri­au sy’n trin poen cronig, cyf­fu­ri­au fel gabapentin neu pre­ga­balin – yn cael eu rhoi y dyd­di­au hyn yn eithaf cyf­fredin i bobl â phoen cronig. Neu’n cael eu cyfeirio i glin­ig poen, neu i’r adran ortho­pe­dig neu rew­ma­to­leg neu’n cael eu cyfeirio at ffi­sio­ther­a­py­dd neu at ffi­sio­ther­a­py­dd sy’n ymar­fer­y­dd uwch. Dim ond 78 claf, dim ond 0.63 y cant. Fel­ly dylai 15 y cant o’r cleifion fod yn cael help; os ydyn nhw’n cym­ryd y poen­lad­dwyr cryf hyn maen nhw wedi bod mewn poen am fwy na 6 mis. Dylid edrych ar hyn. Yn y DU, ar gyfar­taledd, mae’n cym­ryd pum mlynedd i gael apwyn­ti­ad mewn clin­ig poen. Erbyn hyn­ny mae’r boen wedi ei sefydlu’n gryf ynoch chi. Mae’n brob­lem anwe­lad­wy. Amcangyfrifwyd bod hyd at 11 y cant o bobl yn y gymuned â phoen cronig – mae rhai aroly­gon wedi dweud bod y rhif yn uwch. A dim ond nifer fach sy’n cael eu han­fon at arbe­nig­wyr i gael trini­aeth am boen. Mae 7 Bwrdd Iechyd yng Nghym­ru, mae gan 6 allan o’r 7 glin­ig poen, mae gan 6 allan o’r 7 raglen rhe­o­laeth poen. Does dim digon o wasanaethau, sy’n golygu gohirio myne­di­ad a phrob­le­mau cyny­d­dol. A dych­myg­wch sut beth ydy bod mewn poen a neb yn mynd i’ch helpu ac rydych chi’n mynd at bobl i’ch helpu a dydyn nhw ddim yn gallu’ch helpu chi oher­wydd dydyn nhw ddim yn gwybod sut i’ch helpu chi.

Simp­son: Fy enw i ydy Owe­na Simp­son a dwi’n un o’r uwch ddar­lith­wyr mewn nyr­sio oedo­lion ac yn y sesi­wn hon byd­dwn i’n gwneud ther­a­pi ymla­cio, yn edrych ar reoli poen cronig.  Ces gymh­wys­ter 20 mlynedd yn ôl a nghefndir ydy car­di­o­leg a llawfed­dy­gaeth car­diac a chyn dod i’r brifys­gol roed­dwn i’n nyrs yn arbe­ni­go mewn methi­ant y galon.

Evans: Fel Nyrs Car­di­o­leg beth all­wch chi ddys­gu nyr­sus am boen cronig?

Simp­son: Fel nyr­sus oedo­lion rydyn ni’n awyd­dus, neu rydyn ni’n tued­du, yn gyntaf oll, i fynd at fed­dy­gini­aeth yn hytra­ch na chwilio am ffyrdd amgen i reoli poen; mae’n ymwneud â helpu cleifion i gydna­bod bod ffyrdd eraill o reoli poen cronig yn hytra­ch na mynd at fed­dy­gini­aeth ar unwaith a’r holl sgîl effeithiau’sy’n dod yn dilyn hynny.

Evans: Ac mae ymla­cio yn bwysig?

Simp­son: Mae ymla­cio yn bwysig iawn ac mae’n rhy­w­beth y gall­wn ni oll ei wneud gyda chy­dig o ymar­fer ac yn rhy­w­beth y gall pobl ei wneud gartref. Does dim angen pobl arbe­nigol; gal­lan nhw brynu gwa­hanol CDau a phrynu gwa­hanol gyfarpar a dod o hyd i ryw­beth sy’n gwed­du iddyn nhw.

Evans: Ac rydw i’n gwneud ac mae’n gweithio.

Simp­son: [Yn chw­erthin] ‘Wel, dyna ni. [I’r myfyr­wyr] Ar y funud mae’n debyg – falle mai dyma’r adeg iawn neu’r adeg anghy­wir – ei bod yn brif adeg asesi­adau ac ati fel­ly mae un aseini­ad wedi ei gyflwyno ac mae’r traethawd hir ar y gor­wel. Fel­ly ydych chi’n teimlo’r straen? Neu falle bod rhai ohonoch yn teimlo’n iawn. Ond mae arwyd­dion cudd falle eich bod? Pa fath o bethau? Crïo, cur pen ac anwydau byth a hefyd a theimlo’n ner­fus yn gyf­fredi­nol. Ddim yn bod yn neis efo pobl eraill – fel­ly falle’ch bod yn bigog efo pobl? Cwsg? Fel­ly dyna’ch arwydd chi o fod dan straen. Bydd pobl eraill yn mynd i gys­gu, yn deffro’n gyn­nar tra bo eraill methu mynd i gys­gu. Fel­ly rydyn ni i gyd yn delio â phethau’n wahanol. Bri­wiau ar y gwe­fus ac ati? Dyna un o’m rhai i. Ac ydy e’n iachus i ni fod dan straen ‘te? Na? Ddim o gwbl, byth? Oes angen i ni fod dan chy­dig o straen i godi yn y bore ac i wneud pethe? Fel­ly mae chy­dig o straen yn iawn ac yn iachus ond y brob­lem ydy pan mae’n para. Ocê, os wnewch chi ddod o hyd i le ar y llawr ac fe gawn ni ymar­fer rhai dul­li­au ymla­cio. Bydd rhai ohonoch chi’n mynd i gys­gu a rhai ohonoch chi ddim. Ydyn ni’n barod? 

Par­sons: Rwy’n mynd i ddan­gos y nod­wydd aci­w­bi­go ‘ma i chi. Pei­di­wch â phani­cio, iawn? Dyma un fyddai’n cael ei ddefny­d­dio ar berson mawr iawn ar y pen ôl. Maen nhw’n nod­wyd­dau dur gloyw taflad­wy. Eu defny­d­dio unwaith ac yna’u taflu – mae hynny’n bwysig gydag aci­w­bi­go. Pei­di­wch ag aild­defny­d­dio nod­wyd­dau. Profi­ad y rhan fwyaf o bobl o nod­wyd­dau yw cael pigiad, ynte? Os edrych­wch chi ar y nod­wydd fawr sy’n dod o amgylch – dwn i ddim ydy hi wedi’ch cyrraedd chi eto, ond byd­dai dwy o’r nod­wyd­dau hynny’n mynd i mewn i’r lumen, twll y nod­wydd pigiad werdd. Maen nhw wedi eu dylu­nio i lithro drwy’r mein­we ac nid i dor­ri mein­we. Beth all fod yn rhyfedd ydy dod o hyd i’r syn­nwyr o gael aciwbigo.

Wnes i ddys­gu hyn oll yn y ‘90au ac ers y ‘90au mae sga­ni­au fMRI (func­tion­al mag­net­ic res­o­nance imag­ing) wedi dat­blygu a gyda sga­ni­au fMRI gall­wn ddan­gos bod rhy­w­beth yn dig­wydd pan rod­dir nod­wydd aci­w­bi­go yng nghorff rhy­wun. Pan fo ymeny­dd rhy­wun yn cael ei ddef­fro gan boen, mae ysgogiad aci­w­bi­go yn cyn­hyrchu modd i ddif­fodd y boen yna. Y dybi­aeth ydy fod llwybrau opi­oid endo­genig eich corff eich hun yn cael eu def­fro – dyma’r cyf­fu­ri­au yn eich corff sy’n debyg i mor­phine. Pan fyd­dwn ni’n rhoi mor­phine i bobl mae’r un peth yn dig­wydd, ond yn ddid­dorol pan fyd­dw­chc hi’n rhoi mod­dion ffug (place­bo) mae’r un peth yn dig­wydd. Rydyn ni’n gwybod bod mod­dion ffug yn cael effaith enfawr ar boen cronig.  Defny­d­dir y rhain mewn mil­fed­dy­gaeth ar gyfer moch a cheffy­lau a gwartheg. Nawr mae hyn yn ddid­dorol oher­wydd mae’n ymd­dan­gos ei fod yn gwei­thio – fel­ly ydy ceffy­lau a moch yn gal­lu elwa o effaith y mod­dion ffug fel rhy­wun dynol? Yn seiliedig ar y data arch­wilio sydd gen i rwy’n cre­du bod rhy­w­beth yn mynd ymlaen gyda phoen nocid­der­byn­gar oher­wydd, yn fy mhrofi­ad i, mae’r bobl hyn­ny rod­dais i aci­w­bi­go iddyn nhw oedd â phoen nod­wed­di­adol nocid­der­byn­gar – cur pen, poen yn y cymalau, poen penglin, poe­nau gwaelod y cefn, wedi cael effaith bud­di­ol heb law­drini­aeth. Ond y bobl hyn­ny oedd â rhyw fath o elfen niwropathig, fel niwral­gia ôl-hepatig neu sglero­sis ymledol (mul­ti­ple scle­ro­sis) – doed­dwn i ddim yn gal­lu eu helpu nhw gyda’u poen. Fel­ly, rwy’n med­dwl ei fod yn rhy­w­beth sy’n ymwneud â’r llwybrau opi­ad. Fel­ly oes rhy­wun am gael tro? Mae’n rhyw fath o loes ysgafn onid yw e? Mae’n od onid yw e?

Evans: Ai dyma’r nyr­sus fydd yn rhoi nod­wyd­dau ynof fi nesaf?

Par­sons: Mae’n un peth i roi poen i rywun arall – ond i’w gael e eich hun.

Par­ry: Tra’ch bod yn newid lle fe ddyweda’i stori am un o’r bud­dion i glaf oedd gen i. Roed­dwn i’n nyrs staff mewn ysby­ty gymunedol ddim yn bell o ble roed­dwn i’n byw, a gwei­thi­ais yno am tua pum mlynedd ac roed­den ni arfer â chael llaw­er o gleifion gyda phrob­le­mau poen cronig – roedd llaw­er o gleifion yn dod yn ôl ac ymlaen am ofal seib­iant. Roedd un claf wedi tor­ri ei gefn ac roedd e arfer a dod yn ôl ac ymalen bob chwech wyth­nos. Roedd gand­do boen difrifol oher­wydd gwingiadau yn eu goe­sau a chramp. O’r her­wydd roedd e’n canu’r gloch tua 30 gwaith y nos – doedd e byth yn gal­lu cael noson dda o gwsg. Roedd yn symud o hyd ac roedd ei boen yn golygu nad oedd e byth yn gal­lu bod yn gyf­ford­dus. Fel­ly pan wnes i’r cwrs hwn es yn ôl a dweud, “Sut hof­fech chi drio rhy­w­beth newydd?” Fel­ly pan ddaeth i mewn, dywedais, “Iawn, beth am eich sor­tio chi allan – wnawn ni dyli­no eich coesau a gweld beth ddig­wyd­dith.” Fel­ly erbyn i ni orf­fen – byddai’n gor­wedd yn y gwe­ly fel hyn ac roedd e’n eitha doniol oher­wydd roedd e arfer â rhegi’n ofnad­wy ac am ryw reswm arferai â ngalw i yn Mo. Ddim yn siwr pam, ond byddai’n dweud, “Mo – Symud fi!” Fel­ly dywedais i, “Gadewch i ni weld os all­wch chi lwyd­do i gys­gu”, a wyd­doch chi beth? Fe gys­godd! Ar ôl pythefnos o fod i mewn roedd gwa­ha­ni­aeth mawr yn ei batr­wm cysgu.

Yn anf­fo­dus dim ond 5 diwrnn­od yr wyth­nos oed­dwn i’n gwei­thio ac roedd rhai o’r rheiny yn ystod y dydd. Fel­ly pan oed­dwn i’n gwei­thio yn y dydd roed­dwn i arfer â mynd yn ôl am 9yh, oher­wydd mai dim ond lawr y ffordd roed­dwn i’n byw, nôl fy merch oedd yn un ar y pryd, ei rhoi hi yn ei sedd arben­nig a’i gadael yn y swyddfa a mynd i wei­thio ar ei goe­sau. Ond roedd gen i brob­lem foe­segol gyda hyn yn y diwedd oher­wydd pan aeth gartref am chwech wyth­nos caw­som brob­lem ofnad­wy i geisio dod o hyd i rywun fyddai’n gwneud hyn. Ond yn y diwedd fe ddaethon ni o hyd i rywun a allai wneud hyn o dro i dro oher­wydd roedd y bud­dion yn aml­wg. Ac ambell waith roed­dech chi ond am ddweud wrth bobl nad oes llaw­er wedi ei ysgrifen­nu ac nad oes llaw­er o dys­ti­o­laeth ymch­wil go iawn ond mae’r dys­ti­o­laeth yna ac os edrych­wch chi ar y budd i’r cleifion mae’n anhy­goel. Roedd e’n esi­ampl dda iawn o sut y gall tyli­no weithio.

Evans: Dyna Maria Par­ry, uwch ddar­lithy­dd mewn gofal lliniarol ym Mhri­fys­gol De Cym­ru. Nawr, y rhy­budd arfer­ol i fod yn ofalus – tra’n bod ni’n cre­du bod y wybo­daeth a’r farn ar Air­ing Pain yn gywir ac yn gadarn, yn seiliedig ar y farn orau sydd ar gael – dylech bob amser ymg­y­n­g­hori â’ch gwei­thi­wr iechyd proffe­siynol ar unrhyw fater yn ymwneud â’ch iechyd a’ch lles. Ef neu hi yw’r unig berson sy’n eich adna­bod chi a’ch amgylchi­adau ac felly’n gal­lu gweithredu’n briodol ar eich rhan. Gel­lir lawrlwytho’r holl raglen­ni o wefan Pain Con­cern a gel­lir cael copïau ar CD yn uniongyr­chol o Pain Con­cern. Mae’r holl fanylion cyswllt – pe baech am wneud sylw am y rha­glen­ni trwy flog, bwrdd nege­seuon, ebost, Face­book, Twit­ter neu hyd yn oed ar bapur – yn ein gwe­fan: painconcern.org.uk. Dyma Maria Par­ry a’r geiri­au olaf.

Par­ry: O edrych ar yr ochr liniarol, mae wedi rhoi mwy o syni­adau i mi am ddefny­d­dio ther­a­pïau di-gyf­fur oher­wydd y cyswllt rhwng hos­bis a ther­a­pïau. Maen nhw’n cael eu defnyddio’n eang mewn gofal hos­bis ac wedi eu cymer­ad­wyo mewn gofal hos­bis fel rhy­w­beth defny­d­di­ol ac ambell waith rwy’n med­dwl ei bod ychy­dig yn drist nad ydyn ni’n cydna­bod y pethau hyn. Gall y ther­a­pïau eraill hyn fod mor ddefny­d­di­ol i gleifion. Yn aml­wg, mewn llaw­er canol­fan gofal lliniarol, maen nhw am ddim fel­ly gel­lir cyfeirio cleifion lliniarol yn aml at ther­a­py­dd fydd yn rhoi sesi­wn tyli­no iddyn nhw unwaith yr wyth­nos. Does dim rhaid iddyn nhw dalu amdano unwaith yr wyth­nos oher­wydd wei­thi­au rwy’n med­dwl eu bod yn med­dwl bod pobl â phoen cronig yn gal­lu cael gafael ar yr holl wasanaethau hyn ac mae hyn­ny hefyd yn rhy­w­beth y dylen ni ystyried. Byddai’n braf gweld mwy o bobl, a dyna pam mae hed­diw mor bwysig – eu bod yn gadael yma ac yn cofio’r tyli­no hyfryd a “O, ie, roedd e’n berth­na­sol i boen”.  Ac os mai’r cwbl wnawn nhw ydy rhoi’r ddau beth yna at ei gily­dd yna rwy’n med­dwl ein bod wedi gwneud rhy­w­beth sy’n ddefny­d­di­ol mewn perthy­nas â chleifion mewn poen. Fel arall byd­dan nhw’n gadael a med­dwl “Beth am roi mor­phine neu co-codamol iddyn nhw” neu beth byn­nag ac ni fyd­dai hyn­ny o rei­dr­wydd o fudd i’r cleifion.


Cyfran­nwyr:

  • Gareth Par­sons, Uwch Ddar­lithy­dd mewn Nyr­sio Oedo­lion, Pri­fys­gol Morgannwg
  • Maria Par­ry, Uwch Ddar­lithy­dd mewn Gofal Lliniarol, Pri­fys­gol Morgannwg
  • Owe­na Simp­son, Uwch Ddar­lithy­dd mewn Nyr­sio Oedo­lion, Pri­fys­gol Morgannwg.

Comments

Comments are closed.

https://painconcern.org.uk/cordless-car-vacuum-cleaner-eraclean-best-handheld-vacuum/
https://painconcern.org.uk/cordless-car-vacuum-cleaner-eraclean-best-handheld-vacuum/ https://painconcern.org.uk/sex-toys-in-india-best-adult-products-online-sex-toys-store-for-men-woman/